BAĞNAZLIK SADECE BAŞKALARININ SORUNU MU?

13.11.2026 Tarihli Cuma Günü Yazısı :

Bağnazlık, hiçbir inancın, siyasi düşüncenin veya dünya görüşünün tekelinde değildir. Her çevrede, farklı gerekçelerle ve farklı görünümler altında ortaya çıkabilir. Temelinde; kendi doğrusunu mutlaklaştıran, yanılma ihtimalini reddeden ve farklı düşüncelere hayat hakkı tanımayan bir anlayış vardır. Bu nedenle bağnazlığı değerlendirirken insanın hangi düşünceyi savunduğu kadar, başka düşünceler karşısında nasıl bir tutum aldığına da bakmak gerekir.

İnsan, inancına samimiyetle bağlı olabilir, düşüncelerini kararlılıkla savunabilir ama bu durumu; başkalarını dinlemesine, kendisini sorgulayabilmesine ve yanıldığını gördüğünde görüşlerini değiştirebilmesine engel olmamalıdır. Bu olgunluğu gösterebilmek, hem sağlam bir şahsiyetin hem de birlikte yaşama ahlakının gereğidir.

İnsanın kendisini aydın veya entelektüel olarak tanımlaması da o kişiyi bağnazlıktan kendiliğinden uzaklaştırmaz. Bağnazlığı yalnızca belirli bir inanca, siyasi görüşe veya hayat tarzına yakıştırırken kendi çevresinin ön yargılarını sorgulamanın dışında tutmak, eleştirilen zihniyeti yeniden üretir. Entelektüel birikimin insana kazandırması gereken; kendi kabullerini de sorgulayabilme, haklı bir itiraza kulak verebilme ve doğrunun yalnızca kendisinde bulunmayabileceğini kabul edebilme olgunluğudur. Hiçbir sıfat, eğitim veya toplumsal konum, insana başkalarını küçümseme ayrıcalığı vermez.

Bağnaz tutum, dinlemeden hüküm verir, anlamadan yaftalar, farklılığı kolayca düşmanlık olarak yorumlar. Bir insanın sözünü; gerekçelerine, tutarlılığına ve gerçeğe uygunluğuna bakarak değerlendirmek yerine, onun kimliğine, kıyafetine, inancına veya yaşam tarzına göre kabul ya da reddeder. Karşısındakinin fikrini tartışmak yerine şahsiyetini hedef alır; onu itibarsızlaştırarak söylediklerini değersizleştirmeye çalışır. Böylece düşüncenin gelişmesini sağlayacak bir tartışma, dışlama ve tahakküm çabasına dönüşür.

Bağnazlığın toplumsal bakımdan en tehlikeli görünümlerinden biri de ideolojik aidiyetin aklın, vicdanın ve adalet duygusunun önüne geçmesidir. Kendi çevresinin yanlışını mazur görmek, karşı taraftan gelen doğruyu sırf kaynağı nedeniyle reddetmek, aynı davranışı yapan kişiye göre farklı ölçülerle değerlendirmek bu anlayışın açık işaretleridir. İnsan, benimsediği düşünceyi her şartta haklı çıkarma çabasına kapıldığında sorgulama cesaretini kaybeder. Haksızlığı kimin yaptığına, haklı sözü kimin söylediğine göre hüküm vermeye başlar. Bu çifte standart, ortak adalet duygusunu ve birbirimize duyduğumuz güveni aşındırır.

Elbette farklı düşüncelere saygı göstermek, bütün düşünceleri doğru bulmayı veya eleştiriden muaf tutmayı gerektirmez. Her görüş sorgulanabilir; yanlış bulunan düşünceler açıkça ve kararlılıkla eleştirilebilir. Ancak eleştiri, insan onurunu incitmenin, hakareti meşrulaştırmanın ve başkasının söz hakkını ortadan kaldırmanın bahanesi olmamalıdır. Bir insanın düşüncesine bütünüyle karşı çıkarken onun haklarını, özgürlüğünü ve eşit yurttaşlığını aynı kararlılıkla savunabilmek, demokratik olgunluğun temel ölçülerindendir.

Bu yüzden bağnazlıkla mücadele, herkesin önce kendi ön yargılarıyla yüzleşmesini gerektirir. Başkasından beklediğimiz hoşgörüyü gösterebiliyor muyuz? Bize yöneltilen haklı eleştiriyi kabul edebiliyor muyuz? Kendi çevremizin yanlışına da itiraz edebiliyor, kendimiz için istediğimiz adaleti bize benzemeyenler için de isteyebiliyor muyuz? Bu sorulara vereceğimiz samimi cevaplar, düşünce dünyamızın ne kadar özgür olduğunu da ortaya koyacaktır.

Birlikte yaşama iradesi; farklılıklarımız içinde birbirimizin onurunu, hakkını ve özgürlüğünü koruyabildiğimiz ölçüde güçlenir. Hakikati arama cesareti, yanılabileceğini kabul etme tevazusu ve farklı düşünene adil davranma iradesi, bağnazlığı aşmanın temelidir. Unutmayalım! 
Kendi düşüncemize duyduğumuz güvenin en güçlü göstergelerinden biri, başka düşüncelerin özgürce ifade edilmesine gösterebildiğimiz saygıdır.

Mehmet Yılmaz
Yargıtay Onursal Üyesi
Türkiye Noterler Birliği Genel Sekreteri