Göynük'te Küllerinden Doğamayan Bir Film: Anka Kuşu

Sözünü ettiğimiz yapımın tam adı Anka Kuşu / Bana Sırrını Aç. Yönetmenliğini ve senaristliğini Mesut Uçakan'ın üstlendiği film, 9 Kasım 2007'de sinemalarda gösterime girmiş. Çekimleri Bolu ve Göynük'te gerçekleştirilmiş; yaklaşık altı haftalık bir çekim sürecinden söz ediliyor.
Bence bu filmin Göynük açısından asıl önemi, ilçenin yalnızca bir çekim mekânı olarak kullanılmış olması değil. Göynük'ün tarihî dokusunun, geleneksel kasaba atmosferinin ve geçmişle kurduğu ilişkinin bir sinema anlatısına ev sahipliği yapmasıdır.
Filmin merkezinde Selman adında bir yönetmen bulunuyor. 12 Eylül 1980 darbesinde babası evinden götürülen ve bir daha kendisinden haber alamayan Selman, çocukluğunu geçirdiği Anadolu kasabasından ayrılarak İstanbul'a yerleşiyor.
Yıllar sonra başarılı bir sinemacı olmasına rağmen içindeki boşluğu dolduramıyor. Çocukluk aşkı Merve ile yeniden karşılaşması, geçmişin yaraları ve hayatın anlamına ilişkin sorgulamaları onu derin bir ruhsal krize sürüklüyor.
Selman'ın yolu yeniden çocukluğunun kasabasına ve Emin Efendi'ye çıkıyor. Burada tasavvuf, aşk, ölüm, varoluş ve hakikat üzerine bir arayış başlıyor.

Bir filmi, çekildiği kasabadan okumak bazen en doğru eleştiri yöntemidir. Çünkü Göynük, Osmanlı ahşap evleri, dar sokakları, dağların arasına sıkışmış sessizliğiyle zaten başlı başına bir metafor taşır: Geçmişin hâlâ nefes aldığı, ama modern zamanın kapıyı çoktan çaldığı bir yer.
Mesut Uçakan'ın Anka Kuşu: Bana Sırrını Aç'nı, 9 Kasım 2007'de vizyona girdiğinde, işte tam da böyle bir gerilimin filmi olarak beklentiye girmiş insanlar . Bolu ve Göynük'te çekilen sahneleriyle, İstanbul'un kaosu ile Anadolu kasabasının sükûneti arasındaki o kadim çatışmayı anlatacaktı. Kağıt üzerinde, Feridüddin Attar'ın Mantıku't-Tayr'ından Matrix'e uzanan iddialı bir hat kuruyordu. Ama sinefilin görevi niyete değil, perdeye bakmaktır. Perdeye baktığımızda ise Göynük'ün taşıdığı o sükûnetin, filmin gürültüsü altında ezildiğini görüyoruz.
Hikâye: Selman'ın İki Dünyası
Filmin merkezinde Selman var. Çocuk yaşta ailesini kaybedip İstanbul'da büyümüş, genç yaşta festivallerden ödüller almış idealist bir yönetmen. Çocukluğunda babasının kendisine verdiği, içinde "Anka kuşu" saklı olduğunu söylediği küçük tahta kutunun sırrını çözememiş. Babasının "Ötmeden kutudan çıkarma kuşunu" vasiyeti, filmin hem en şiirsel hem de en didaktik motifi.
Selman, çocukluğunda yetiştiği kültürle metropolün acımasız kültürü arasındaki çelişki karşısında bir bunalımın, hatta şizofreninin içine sürükleniyor. Çözümü, çocukluk kasabasına dönüp Emin Efendi'yi bulmakta arıyor. Emin Efendi, bu hikâyenin Morpheus'u: Selman'ı dünyanın gerçek "mimar"ına ulaşmak için ucu bucağı olmayan bir yolculuğa çıkaran bilge.
Buraya kadar her şey, tasavvufi bir yol filmi için son derece verimli bir zemin. Uçakan'ın kendisi de filmi anlatırken bunu gizlemiyor: Gerçek ile gerçeküstünü karıştıran sahneler, kuantum fiziğinden hal planına, içsel yolculuktan ölümsüzlük arayışına uzanan bir iddia. Bir yönetmen intihar edecekken kapısında ölmüş babasını görüyor, bilgisayar kendiliğinden açılıp "Gurbet'in düşürdüğü kitabın yedinci sayfasının yedinci satırına bak" yazıyor. Bu, David Lynch'in de, Tarkovski'nin de cesaret edeceği bir eşik.
Sorun, eşiği geçtikten sonra ne yapacağımızı bilemememizde.
İddia Büyük, Sinema Dili Küçük
Anka Kuşu, döneminin eleştirmenlerinin de işaret ettiği gibi, büyük laflar eden ama o lafları sinemayla söyleyemeyen bir film. Beyazperde eleştirisinde çok doğru bir tespit var: Selman'ın film içinde çekmeye çalıştığı o tekrarlanan sahne, filmin bütün hastalığını özetliyor. Entelektüel bir adam salonunda oturmuş "Nedir gerçek?" diye soruyor, karısı kan ter içinde temizlik yapıyor. Selman sahneden memnun kalmıyor, oyuncuyu değiştiriyor, yeni oyuncu arıyor, ama sahne bir türlü olmuyor. Çünkü sorun oyuncuda değil, diyalogda.
İşte tam da bu noktada Uçakan, kendi kahramanıyla aynı tuzağa düşüyor. Selman gibi o da mükemmeli arıyor ama sorunun metinde olduğunu fark etmiyor. Diyaloglar doğal değil, öğretici. Karakterler konuşmuyor, tez savunuyor. Batı yaşamını eleştirmek için seçilen imgeler ise 80'lerin video filmlerinden fırlamış gibi kaba: Uyuşturucu, batak, ahlaksızlık, temizlik yapan kadın ve soru soran erkek. Seyirci bu karakterle duygusal bağ kuramıyor, çünkü karakter psikolojik bir insan değil, bir fikrin sözcüsü olarak çizilmiş.
Göynük burada bir kez daha aklımıza geliyor. Göynük'ün kendisi zaten konuşuyor. Taşına, ahşabına, sessizliğine bakmak bile bir iç yolculuğu anlatmaya yeterdi. Ama film, o sessizliği kullanmak yerine, üzerine yüksek dozda müzik bindiriyor, başlayıp kesilen, kesilip yeniden başlayan müziklerle duyguyu müzikle yaratmaya çalışıyor. Oysa Türk sinemasının o dönemdeki en kronik hastalığı da buydu: Anlatamadığı anlamı müzikle anlaşılır kılmaya çalışmak. Müzik yükselince etki yok oluyor, çünkü seyirci artık yönetmenin kendisine ne hissetmesi gerektiğini söylediğini hissediyor.
Aynı özensizlik, sanat yönetiminde de kendini gösteriyor. Dönem detaylarındaki ihmaller, ağır yüz makyajları, dikkat dağıtan takma sakallar... Bunlar küçük kusurlar gibi görünebilir ama bir yönetmenin filme "tamam" demeden önce görmesi gereken kusurlar. Hele ki filmin kendisi, bir yönetmenin mükemmeli arayışını anlatıyorken, bu çelişki daha da görünür hale geliyor.
Uçakan Sinemasında Nerede Duruyor?
Uçakan'ı sadece bu filmle yargılamak haksızlık olur. Kelebekler Sonsuza Uçar (1993), Ölümsüz Karanfiller (1995), Anne ya da Leyla (2005) çizgisinde, Milli Sinema düşüncesinden beslenen ama giderek ideolojiden sanata, tezden iç yolculuğa evrilmeye çalışan bir yönetmen var karşımızda. Anka Kuşu, bu evrimin en iddialı durağı. Kendisi de filmi, Özer Kızıltan'ın Takva'sı (2006) ile karşılaştırıyor, artık "aptalca festival kaygılarım yok" diyor. Yani niyeti belli: Festival için değil, hakikat için film yapmak.
Bu niyet saygıyı hak ediyor. Türk sinemasında metafizik soruları bu kadar açık, bu kadar cesur soran çok az film var. 12 Eylül'e değinmesi, faili meçhul gazeteci baba figürü, darbelerin eleştirisi, "sadece solcular yanmadı" cümlesi... Bunlar, filmi sadece bir tasavvuf hikâyesi olmaktan çıkarıp politik bir hafıza filmine dönüştürme potansiyeli taşıyor.
Ama potansiyel, sinema değildir. Sinefil, potansiyele değil, gerçekleşene bakar. Ve gerçekleşen, tıkanan bir kurgu, sonu tam gelmeyen fikirler dizisi.
Son Söz: Göynük'ün Sessizliğine Borçluyuz
Anka Kuşu'nu sevmek için bir neden var: Derdini ciddiye alıyor. Küllerinden doğmak isteyen bir kuşun hikâyesini, küllerinden doğmak isteyen bir sinemanın hikâyesiyle birleştirmeye çalışıyor.
Ama Göynük'te çekilen bir filmin, Göynük kadar sakin, Göynük kadar derin, Göynük kadar susarak konuşan bir film olması gerekirdi. Uçakan ise susmak yerine anlatmayı, göstermek yerine söylemeyi seçmiş. Anka kuşu ötmeden kutudan çıkmaz, diyor baba. Film de aynı şeyi yapmalıydı: Kuş ötmeden, yani sinema dili olgunlaşmadan, kutuyu açmamalıydı.
Bugün geriye dönüp baktığımızda Anka Kuşu, Türk sinemasının en hüzünlü türüne ait: İyi niyetli, büyük dertli, ama sinema olarak eksik kalmış filmler. Küller var, kanatlar var, ama uçuş yok.
Çok fazla meseleyi aynı anda anlatma isteği, sahneler arasındaki bütünlüğü zaman zaman zedeliyor. Özellikle kısa aralıklarla değişen sahneler, Merve karakterinin yeterince derinleştirilememesi ve müziğin dramatik yoğunluğu her zaman taşıyamaması eleştirinin dikkat çekici noktaları.Kısacası bu film, bir kasaba ve beyazperdede unutulmaya yüz tutan bir hatıra. 
Dönemin basınında filmin Bolu’daki galasının büyük ilgi gördüğü, dönemin Kültür ve Turizm Bakanı Ertuğrul Günay’ın da gösterime katıldığı aktarılıyor. Yönetmen Mesut Uçakan, galada filminin merkezinde Yunus Emre ve Mevlânâ çizgisindeki aşk anlayışının bulunduğunu ifade ediyor.
Bütün bunlar, filmin çekildiği dönemde yalnızca bir sinema eseri olarak değil, aynı zamanda kültürel bir buluşma olarak da önemsendiğini gösteriyor.

Fakat bugün kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor:

Göynük’te çekilen bu film, ilçemizin kültürel hafızasında hak ettiği yeri bulabildi mi?

Kaç kişi bu filmin Göynük’te çekildiğini biliyor? Kaç kişi filmin eski görüntülerini yeniden izleyerek kasabanın yıllar önceki hâlini görme fırsatı buldu? Kaç genç, yaşadığı sokakların bir zamanlar sinema kamerasının önünden geçtiğinin farkında? Bu film yalnızca arşivde yer alsın istemedim belki bir yada birkaç kişinin kendini beyaz perdede görmesine vesile olurum kimbilir?