ÇAYDAN SPAM'A KELİMELERİN HİKAYESİ

Yazılarımı okuyan küçücük okuyucu kitlem bilir, aralıklarla tek bir konuyu değil de birkaç küçük konuyu işleyen, kısa kısa denilebilecek tarzda yazılar kaleme alırım. Bu yazım da bu tarife uygun bir yazı olacak.

Ortaokuldan sonra meslek lisesi yerine o dönemin popüler terimi ile düz liseye gitseydim hem eğitim hayatım hem de kariyerim çok farklı olabilirdi. Elbette yön değiştiren yaşantım paralel bir evren oluşturup beni bambaşka yerlere de savurabilirdi. Sözü uzatmayayım, işte böyle bir kırılma yaşansa ve ben farklı bir üniversite eğitimi alacak olsaydım muhtemelen dillerin ve kelimelerin kökenini araştıran bir bölümde okurdum.

Bugünkü yazımda da yine kelimelerle uğraşacağım. Çoğunuzun nereden piyasaya çıktığına vâkıf olmadığı ama günlük hayatın bir noktasında kullandığı bu kelimelere çay ile başlayalım.

Malum, biz bir çay ülkesiyiz. İngilizlerin meşhur beş çayları filan bizdeki çay sevgisi yanında solda sıfır kalır! Dünya üzerinde çay bitkisini betimleyen iki kelime var: Biri cha (ça)kökünden diğeri de te (ti) kökünden geliyor. Aslında ikisinin kökeni de tek; o da Çin! Çin’de iki ayrı lehçe var, biri kuzey ve batıda konuşulan Mandarin Çincesi diğeri ise güneydoğudaki Ming Çincesi. Mandarin Çincesinde çayın adı chai (çay), güneydoğu lehçesindeki çayın adı ise te. Dolayısıyla ülkelerin çaya isim verirken odak noktası çayın geliş yönü. İpek Yolu üzerinden yani karadan çayı ithal eden ülkeler tüccarlardan Cha olarak öğrenirken Güneydoğu Asya deniz yoluyla çayı tanıyanlar Te diye öğreniyor. Bu durumda gösteriş meraklılarının almak için ölüp bittiği Chai Te Latte de çay çay süt oluyor haliyle!

1937 senesinde Amerikalı Hormel Foods diye bir firma Spiced Ham yani baharatlı jambon adında bir konserve ürün piyasaya sürüyor. II. Dünya Savaşı sırasında da Avrupa’ya bu konservelerden akla hayale gelmeyecek ölçüde büyük miktarlarda gönderiyor. Miktarlar o kadar devasa ki savaş bittiğinde bile bu konservelerden fazlasıyla kalıyor ve firma da hala reklam yapmaya devam ediyor. Ancak insanlar her yerde bu ürüne rastlamaktan adeta boğuluyorlar ve bunu bir şaka kültürü haline dönüştürüyorlar. Çünkü ürünün adı koca koca harflerle ambalajların üzerinde yazıyor: SPAM (SPiced hAM)… Günümüzde de adresiniz e-posta listelerine düşüp saçma sapan elektronik postalara muhatap olmak zorunda kaldığınızda e-postanızın gelen kutusuna düşmeyen bu saçma iletiler Spam klasörüne düşüyor.

-Abi mailiniz gelmedi!

- Spam’a bak abi, oradadır…

Milattan Sonra 600 ve 800 yılları arasındaki iki asır boyunca Roma İmparatorluğu doğu Avrupa’daki insanları kaçırıp köle olarak satmaya başlamış. İş o derece büyük boyutlara ulaşmış ki köle kelimesine Latince karşılık olarak bu ırkın adı verilmiş: Sclavus. Hatta İngilizce’deki karşılığı da buradan geliyor; Slave. Sclavus da bildiğiniz Slav ırkının adı. Derken piyasaya Vikingler çıkıyor ve bu Slavları koruma altına alıyor. Karşılığında da onları vergiye bağlıyor. Slavlar da kendilerini kölelikten kurtaran ve her yere kürek çekerek gidip gelen bu denizci Vikingleri üstün nitelikli kabul edip yüksek mevkilere getiriyorlar. İsimlerine de bu kürek çekme işinden esinlenerekRuotsi diyorlar. Zamanla bu kurtarıcılar da asimilasyonauğruyor ve isimleri de Ruotsi’den Rus’a dönüşüyor!

Bir kelime ağzımızdan çıktığında aslında küçük bir tarih parçasını da dillendirmiş oluyoruz. Kimi zaman Çin limanlarından kalkmış bir ticaret gemisinin izini, kimi zaman Avrupa’nın karanlık çağlarından gelen bir hatırayı taşıyor o kelimeler. Belki de bu yüzden dil dediğimiz şey yalnızca konuşma aracı değil; insanlığın hafızasını taşıyan görünmez bir bavul.